‘Gwenu fel cath bot’

Cath Bot.jpg

 

Mae’r dywediad ‘gwirioni’n bot’ yn tarddu, o bosib, â gwenu fel cath bot. Roedd cathod porselin yn gyffredin ers talwm, ac yn aml iawn roedd rhyw wên wirion ar eu hwynebau.

Yn Saesneg, mae’r dywediad ‘to grin like a Cheshire cat’ i’w glywed o hyd. Mae’r ‘Cheshire cat’ yn un o gymeriadau rhyfedd Lewis Carroll yn Alice’s Adventures in Wonderland – ond mae’n seiliedig ar draddodiad hŷn na hynny. Hoff ddehongliad pobl sir Gaer ydi bod y sir yn enwog am ei ffermydd llaeth ac felly bod digon i gadw’r cathod yn hapus. Yn hynny o beth, gall fod yn tarddu o’r un gwreiddyn â’r idiom Cymraeg: ‘gwenu fel cath wedi cael ei llefrith’. Awgrym arall yw mai cyfeiriad at ‘bot llefrith cadw’ ydi’r un yn y dywediad Cymraeg – roedd pot pridd felly gyda chaead llechen arno ar bob fferm oedd yn corddi.

Ond mae hanesyn arall yn esbonio pam mai dywediad braidd yn sbeitlyd ydi’r un am y ‘Cheshire cat’, gan awgrymu bod rhywun yn dangos gormod o’i ddannedd a chig ei ddannedd wrth wenu. Ers talwm, meddir, roedd peintiwr arwyddion tafarnau yn sir Gaer ac mi baentiodd sawl llun ar gyfer tafarnau o’r enw ‘Lion’. Yn anffodus, roedd rhai o’r llewod yma’n debycach i gathod – ac roedd yna wên wirion braidd ar eu safnau nhw.

‘gwenu fel be’ ddwedwch chi?

Llyfr newydd! “Romp gwyllt a gwallgof”: Yr Eumenides gan Daniel Davies

Lai na chwe mis ar ôl i’w nofel ddiwethaf, Allez Les Gallois, ddod o’r wasg, mae Daniel Davies ar fin cyhoeddi un arall!

Yr Eumenides.jpg

Daeth Yr Eumenides yn agos i’r brig yng nghystadleuaeth Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Sir Fynwy y llynedd gan ennyn canmoliaeth uchel gan y beirniaid, Gareth F. Williams, Jon Gower a Fflur Dafydd, am ei hiwmor a’i dyfeisgarwch.

Tair menyw yn eu hwythdegau yw prif gymeriadau Yr Eumenides: Nora, Gwen ac Ina, sy’n sylweddoli eu bod yn wynebu bywyd byr a diflas gan nad oes gan yr un ohonynt gynilion i’w cadw.Yn ogystal â cheisio ennill digon o arian i osgoi tlodi yn ystod eu blynyddoedd olaf, mae’r tair ynghlwm ag ymgais miliwnydd lleol i ddarganfod etifedd iddo’i hun yn dilyn sawl uniad rhamantus yn ystod ei ieuenctid.

Meddai Daniel, ‘Ar un lefel mae’r nofel hon yn stori gomig am hen fenywod sy’n ceisio dod allan o bicil ariannol drwy ddwyn o dai haf. Ond mae’r nofel hefyd yn cynnig ymateb i haneswyr ac economegwyr asgell dde fel Niall Ferguson sy’n ceisio beio’r genhedlaeth hŷn am fethiannau enbyd cyfalafiaeth yn ystod y ddegawd ddiwethaf. Ei honiad yw bod y system gyfalafol yn cael ei thagu am fod pobl yn byw’n rhy hir. Mae Yr Eumenides yn delio â goblygiadau damcaniaethau annilys o’r fath.’

Fel nifer o’i nofelau, mae Yr Eumenides wedi’i gosod yng Ngheredigion, ardal sy’n agos at galon Daniel; yn nhref glan-môr brydferth Ceinewydd. Ond nid y darlun-cerdyn-post traddodiadol o’r dref sydd yma − y tu allan i’r tymor ymwelwyr mae’r pentref yn un gwahanol iawn. Mae’r tai gwyliau i gyd yn wag, a’r strydoedd yn dawel.

‘Mae’r nofel hefyd yn ymdrin â’r annhegwch cymdeithasol sy’n bodoli oherwydd y sefyllfa tai haf yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae poblogaeth pentrefi fel y Cei yn disgyn dros draean yn ystod y gaeaf. Mae teulu Gwen Edwards yn cynrychioli’r sefyllfa anfoesol sy’n golygu bod sawl cenhedlaeth yn gorfod byw gyda’i gilydd tra bod dros hanner y tai yn y pentre’n wag,’ eglura Daniel.

Yn ôl ei arfer, mae Daniel wedi creu nofel ddoniol, grafog sy’n codi sawl sgwarnog − ac ar ôl ei darllen byddwch yn edrych ar ferched hŷn (a sgwteri Shopmobility) mewn goleuni gwahanol iawn.

‘Rwy’i wedi mynd ati i geisio adlewyrchu bywydau nifer o’r bobl hŷn rwy’n eu hadnabod. Pobl sy’n llawn bywyd a bwrlwm yn eu hwythdegau, yn wahanol i’r ddelwedd arferol o anobaith musgrell.’

Ymateb i’r nofel:

“Nid wyf yn credu i mi chwerthin cymaint wrth ddarllen nofel Gymraeg ers tro”Gareth F. Williams

“Romp gwyllt a gwallgof sy’n ategiad gwych i lenyddiaeth gyfoes Gymraeg”  – Fflur Dafydd

“Hawdd yw dychmygu Yr Eumenides yn cyfieithu’n ffilm boblogaidd”   – Jon Gower

Am yr awdur:

Ganwyd Daniel Davies yn Llanarth ac mae’n dal i fyw yng Ngheredigion. Mae’n newyddiadurwr profiadol ac yn awdur nifer o lyfrau, yn cynnwys cyfrol o straeon byrion, Twist ar 20, a’r nofelau Tair Rheol Anhrefn (enillydd Gwobr Goffa Daniel Owen 2011), Pelé Gerson a’r Angel, Gwylliaid Glyndŵr, Hei-Ho ac Allez Les Gallois (sydd wedi’i gosod yn Ffrainc yn ystod pencampwriaethau’r Ewros y llynedd).

Ar werth yn eich siop lyfrau lleol am £8.50! Mwynhewch!

Am fanylion pellach, copïau adolygu neu gyfweliad â’r awdur, cysylltwch â Gwasg Carreg Gwalch ar 01492 642031 neu llanrwst@carreg-gwalch.com

LLAIS LLAFAR GWLAD: ‘Tîn fel torth Iwerddon’

Mae adfeilion Bythynnod y Gwyddelod i’w gweld yn Nant Gwrtheyrn o hyd – gweithwyr yn chwareli Cae’r Nant, Carreg y Llam a Phorth y Nant oedd yn byw yno pan oedd y gweithfeydd ithfaen yn eu bri. Byddai stemars yn llwytho sets ar y tri jeti ac roedd rhai o’r rheiny’n mynd i Ddulyn i wynebu strydoedd y ddinas honno. Roedd gan Wyddelod y barics drefniant gyda chapteiniaid stemars Dulyn eu bod yn cario nwyddau a chyflogau yn ôl ac ymlaen ar draws Môr Iwerddon. Yn ôl y sôn, roedd y Cymry’n eiddigeddus iawn o’r bara soda Gwyddelig a ddôi o Ddulyn ambell dro i roi gwledd arbennig i chwarelwyr y barics. Ond daeth y torthau mawr, crynion hyn yn rhan o Gymraeg yr ardal. Y dywediad (a glywir hyd heddiw), am ben ôl mawr yn Llithfaen yw: ‘tîn fel torth Iwerddon’.

Nid dim ond chwysu mewn chwareli a phyllau glo, a labro ar gamlesi a rheilffyrdd yr hen Ymerodraeth a wnaeth y Padis. Maent wedi ein cyfoethogi mewn sawl ffordd arall hefyd. Dim ond un enghraifft fechan o’r tlodi a all ddod yn sgil troi’n fwy ynysig a mewnblyg.

Rhowch wybod i ni beth fyddwch chi’n ei ddweud am dîn mawr!!!

TorthIwerddon ysgafn 57.jpg

CELWYDD A CHONCWEST ARALL? ALEPPO, Y PEIRIANT EINGL-AMERICANAIDD, AC S4C.

Hefin Jones awdur, Celwydd a Choncwest, sy’n trafod …

Neithiwr daeth adroddiad gan y BBC o ddwyrain Aleppo wedi anwybyddu’r lle ers gweiddi am wythnosau’n Rhagfyr fod byddin Syria ar fin lladd pawb yno. Daeth Jeremy Bowen a’r newyddion syfrdanol fod y lle’n wag, fel petai aros mewn rwbel fyddai’r peth call i’w wneud. Roedd Jeremy Bowen yn ofalus i anwybyddu’r ffaith fod gweddill y ddinas fawr yn parhau yn gymharol gyfan rhag codi’r cwestiwn beth gebyst oedd mor wahanol yn nhrigolion y dwyrain i weddill y ddinas i fod yn haeddu’r fath driniaeth ofnadwy honedig gan eu llywodraeth eu hunain.

Ers rhyddhau’r llyfr Celwydd a Choncwest, nid syndod yw fod pethau wedi symud ymlaen yn Syria, a fe hedfannodd y peiriant Eingl-Americanaidd pan daeth yn amlwg fod dwyrain Aleppo am gael ei ‘chwalu gan Assad a Putin’, neu ei gwaredu o derfysgwyr Al-Nusra sydd wedi rheoli’r lle ers bron i bum mlynedd i’w roi mewn ffordd arall.

Er fod dwyrain Aleppo’n rwbel ers hynny wedi i’r ‘rebels’, labelwyd fel y Free Syrian Army i’r gynulleidfa bwysig, ei chwalu gydag arfau gafont gan NATO, boed drwy ddwylo Saudi Arabia neu beidio, cawn yr argraff mai bomiau Rwsia a Syria sydd newydd achosi’r adeiladau maluriedig. Cawn hefyd yr argraff fod y trigolion dewr yn brwydro i aros, nid fod y ‘rebels’ wedi eu carcharu yno ers blynyddoedd. Does dim rhithyn o gywilydd fod y naratif yn chwalu wrth i lywodraeth Syria gyflenwi ambiwlansau a bysiau o’r newydd i’r ardal, yn strategaeth od i rywrai oedd yn honedig yn ceisio eu lladd i gyd.

Daeth Newsnight a dechrau ‘dramatig’ o ddyn yn gweiddi cyn edrych i’r awyr a rhedeg i ffwrdd dan atsain chwibanllyd yr hyn oedd i fod yn daflegryn. Ar yr union run pryd o Aleppo, ond nid ar Newsnight, roedd  fideos di-ri o’r strydoedd yn llawn trigolion yn dathlu, un torf yn llafarganu ‘Gad lonydd i ni Clinton, y fuwch’ er enghraifft. Medrid dehongli fod copi Newsnight o’u celwyddgi Syria Danny chwe mlynedd yn ddiweddarach yn colli yn y frwydr hygredol hon.

A phwy mae’r cyfryngau Prydeinig yn eu darlledu’n ddi-bendraw yw’r White Helmets, waeth faint y cyhuddiadau o lawr gwlad eu bod law yn llaw a’r terfysgwyr. Ond priodol hynny ac ystyried yr hyfforddiant a’r arian y mae llywodraeth a byddinoedd preifat Prydain wedi ei roi iddynt. Er y £32miliwn yn ychwanegol ddatganwyd gan Boris Johnson dros yr haf, mae elfen o fethu cael y staff. Diosgodd y dyngarwyr yma eu gwir liwiau wrth ymuno yn hwyl yr Her Manecwin. Dyma’u hymdrech:

https://youtu.be/Zgl271A6LgQ

Hyd yn oed wedi’r ymuno hapus hwn a’r byd gwâr gorllewinol a’i sbort doedd dim newid yn y darlledu. Doedd dim newid oherwydd nid oes strategaeth arall i’w gael. Smalio nad oedd yn bodoli oedd yr unig ddewis gan y Guardian, Channel4, y BBC, ITN a’r gweddill. Roedd fideo newydd ganddynt o ‘ysbyty’ arall ar ein sgriniau bob deuddydd, yn pwyntio allan nad yw’r plant yn ‘medru crio bellach’, mewn colur tebyg i’r actor llonydd yn y fidio uchod.

Ond daeth ein darlledwr cenedlaethol hefyd i’r fei, yn fraich bach ufudd i Lundain. Ar eitem newyddion S4C Sul Rhagfyr 18 ar y diweddaraf o Aleppo daeth llais newydd i’n clustiau. Ond am ryw reswm ni enwyd y llais hwn, am y tro cyntaf erioed ar eitem newyddion S4C, yn fy mhrofiad i. A llwyddodd y dyn dirgel i ddweud ‘nad oedd hi’n glir pwy oedd wedi llosgi’r bysiau’. Hynny ydi, ‘ni fedrem daflu’r bai ar Rwsia neu Assad yn ddigywilydd heb edrych yn hollol ddi-egwyddor’. Pam fyddai byddin Syria’n llosgi bysiau yr oeddent eu hunain wedi eu trefnu pwy a wyr, yn yr union modd a pham fyddai gwladwriaeth Syria’n bomio ysbytai y maent eu hunain yn eu ariannu? Roedd Al-Nusra a’u fideo eu hunain yn ffilmio’r tanau a’n gweiddi clodfori’r llosgi ers oriau, fel oedd nifer o’r cyfryngau wedi gorfod cyfaddef onibai am ein adroddwr dirgel Cymraeg. Ni chafwyd ateb i ymholiad am ei enw gan BBC Cymru.

Mae newyddiadurwyr fel Eva Bartlett, sydd wedi ei chondemnio’n haerllug am araith yn y Cenhedloedd Unedig yn darnio’r cyfryngau corfforaethol Saesneg am eu celwydd, yn dal i adrodd. Pan agorodd Eva Bartlett lygaid nifer yn nes at y gwirionedd, daeth y cyfryngau Saesneg i sgrechian ei bod yn ymddangos ar Russia Today bob hyn a hyn, yn pwyntio fod hynny’n brawf fod Vladimir Putin ddieflig yn ei thalu. Enghraifft o eraill fu ar RT yr wythnos honno oedd Andrew Mitchell, yr aelod seneddol Tori rhonc, a Stanley Johnson, tad Boris, felly mae’n rhaid fod hwythau ym mhoced y Rwsiaid, a siawns dylai rhywun ddweud wrth MI6. Dyma’r araith gythruddodd cyfryngau Lloegr:

 https://www.youtube.com/watch?v=8V2H4FPmJVU

Am lawer o Ragfyr roedd facebook a twitter yn frith gyda negeseuon fel `Mi welais brif stori Huw Edwards am ddeg o’r gloch ar y BBC – PAM NAD OES NEB YN CYMRYD SYLW O HYN?!’ #achubaleppo

Ers hynny mae’r erfyn wedi distewi gan fod y ‘newyddion’ o’r ddinas wedi stopio. Ar ein newyddion Prydeinig hynny yw. Mae rhyddhad y trigolion a darganfyddiadau newydd o droseddau erchyll y `rebels arwrol’ yn cael eu hanwybyddu, ynghyd a’r darganfyddiadau o arfau Nato, a’n sicr y ffaith i fyddin Syria adael i gelc o filwyr cudd Nato adael ar y bysiau a ddarparwyd. Nid yw’r bobl oedd yn gweiddi fod neb yn cymryd sylw o’r BBC fychan druan i’w gweld yn cymryd yr un sylw.

A phwy oedd yn methu meddwl tu hwnt i’w ffisig beunyddiol Prydeinig oedd gwleidyddion Plaid Cymru. Simon Thomas ar ddiwedd Rhagfyr yn mynnu, fel Hywel Williams ynghynt, fod Theresa May a’i llywodraeth yn ‘achub pobl Aleppo’, gan mai achub trigolion y Dwyrain Canol yw arfer Prydain erioed. Ac yn eu galwadau daw pwrpas yr adroddiadau a’r fideos a’r trydaru ffug yn amlwg. Os yw’r ochr sy’n galw eu hunain yn ddyngarwyr, y ‘chwith’ etholedig yng ngolwg y cyfryngau, yn cael eu cyflyrru i’r fath beth ac yn erfyn am ryfel, yna pwy feiai lywodraeth a yrrai eu taflegrau?

Vodka Llugaeron Nici Beech

Nici Beech sy’n paratoi Vodka Llugaeron yn barod i’w fwynhau dros y Nadolig. Mae Cegin, llyfr coginio cyntaf Nici ar gael am £16 oddi ar wefan y wasg neu o unrhyw siop lyfrau Cymraeg.

Adolygiad Ann Gruffydd Rhys, cylchgrawn Barn: Dyma lyfr coginio gwerth chweil, gyda chyfarwyddiadau syml a’r Gymraeg yn disgleirio ynddi.

Mae derbyn anrhegion sydd wedi eu gwneud â llaw yn hyfryd, yn enwedig adeg y Nadolig. Dw i wrth fy modd yn eu derbyn nhw ac wedi mynd i arfer o wneud picl, saws llugaeron a brownies fel anrhegion ers cwpl o flynyddoedd bellach.

Eleni, dw i wedi paratoi Picl Pinafal Poeth unwaith eto (mae’r rysait yn y llyfr – ac i’r sawl fydd yn ei dderbyn – mae o’n un poeth eleni!)  Mae’n bicl sydd ddim angen amser i aeddfedu ac yn hawdd iawn i’w baratoi.

Wrth ymweld â siop Awen Meirion i lofnodi pentwr o lyfrau rhyw bythefnos yn ôl, cefais y dasg bleserus – ond anodd – o feirniadu 8 jar o bicl oedd wedi eu gwneud gan bobl ardal y Bala mewn cystadleuaeth i ennill copi o’r gyfrol. Mi ges i wledd y bore hwnnw cyn penderfynu ar yr ennillydd efo help Rhian, ac ychydig o ham a chracyrs. Heb wybod pwy a wnaeth pob un roeddwn yn falch iawn mai picl Mrs Annie Davies, 91 oed, oedd yn fuddugol, gan mai hi ydi brenhines coginio yr ardal a cefais sgwrs sydyn efo hi ar y ffôn i’w llongyfarch cyn cyfarfod â’i merch a’i hwyres a chyflwyno’r llyfr.  Roedd Gwyn Sion Ifan, rheolwr y siop, yn falch o glywed fod ei bicl yntau yn y 3 uchaf hefyd!

llun yn awen meirion.JPG
Beirniadu yn Awen Meirion

Dyma syniad arall am anrheg munud olaf, sy’n hawdd ei baratoi ac yn siwr o blesio’r ffrindiau hynny sy’n hoff o goctel, sef Vodka Llugaeron. Dw i’n tueddu i gadw unrhyw boteli difyr sy’n addas i’w hail-ddefnyddio ac weithiau yn dod o hyd i botel neu decanter go grand mewn siop elusen sy’n gwneud y ddiod hyd yn oed yn fwy deniadol fel anrheg.

Cynhwysion

500ml vodka

100g llugaeron sych neu ffres

2 llwy fwrdd siwgr

1 ffon sinamon

Croen 1 lemon wedi ei blicio.

CYNHWYSION.JPG
Cynhwysion

Rhowch bopeth mewn jar a’i gadw yn yr oergell am o leiaf tridiau, gan ei droi bob hyn a hyn i wneud yn siwr bod y siwgr yn toddi a bod y lliw yn dod o’r llugaeron. Gwasgwch yr hylif i mewn i jwg neu bowlen drwy rhidyll wedi ei leinio efo papur coffi ffilter, darn o fwslin neu bapur cegin a’i botelu yn ddel fel anrheg.

popeth yn y jar.jpg
Popeth yn y jar

 

Amrywiaeth o boteli.jpg
Amrywiaeth o boteli

Bydd y ddiod yn hyfryd yn oer iawn ar ei ben ei hun, neu wedi ei gymsygu efo tonic. Gallwch ddefnyddio’r llugaeron sydd ar ôl i wneud saws neu eu rhoi mewn brownies, neu eu gweini efo hufen iâ go dda.

Fodca Llugaeron.JPG
Y Vodka llugaeron gorffenedig

Rhys Mwyn sy’n chwalu ffiniau yn ei gyfrol newydd ar archeoleg – Cam Arall i’r Gorffennol

Cam Arall i’r Gorffennol  – Cyhoeddir gan Gwasg Carreg Gwalch am £8.50. Ar gael oddi ar wefan y wasg neu o unrhyw siop lyfrau Cymraeg.

Rhys Mwyn sy’n trafod ei gyfrol newydd…

Rwyf newydd gyhoeddi cyfrol newydd ar archaeoleg gogledd-ddwyrain a gororau Cymru. Fel un a fagwyd yn Sir Drefaldwyn roedd yn braf iawn cael crwydro’r rhan yma o’r byd unwaith eto – a hynny  i bwrpas. Byddaf yn son yn aml wrth bobl fod llefyddd fel Sir Drefaldwyn angen eu crwydro, angen eu ‘darganfod’ ac wrth fynd ati i sgwennu’r gyfrol yma fe geisiais roi pwyslais pendant iawn ar y teithiau cerdded, ar y crwydro, ar y darganfod.

Rhoddais gydnabyddiaeth i’r gyfres Crwydro Cymru (Dryw) o’r 1950au, ac er mai prin yw’r cynnwys archaeolegol yn y gyfres honno, mae’r ysbryd yr union ru’n peth – ewch allan i gwydro a darganfod. Meddyliaf am gân Woodie Guthrie, wedi ei haddasu gan Dafydd Iwan ac Edward, ‘Mae’n Wlad i Mi’, felly mae angen ei hadnabod hi, darganfod y lonydd bach di-arffordd a’r llwybrau cudd yn ogystal ac ymgyrchu drosti yn wleidyddol.

O ran y meddylfryd tu cefn i’r llyfr, heblaw am yr archaeoleg amlwg, roedd sawl agwedd pwysig. Yn gyntaf roeddwn yn awyddus iawn i awgrymu fod y ffin rhwng archaeoleg (neu hanes Cymru) a’r dirwedd ddiwylliannol yn un sydd yn cyd-redeg, llaw yn llaw, ochr yn ochr. Yn hytrach na creu ffiniau fel gyda cloddiau Offa, Wat a Chwitffordd (Pennod 6) ymdrechais i chwalu ffiniau neu yn sicr eu drysu fymryn.

Yn ail, y dylanwad mawr i mi, o ran y syniad yma o gwrydro, yw damcaniaeth seico-ddaearyddiaeth, ac er fod y ddamcaniaeth honno fel arfer yn un trefol ac yn ymwneud a chrwydro strydoedd heb gynllun pwrpasol, credaf fod Mike Parker yn ei gyfrol Real Powys (2011) wedi dangos fod modd trosglwyddo’r brwdfrydedd dros ddarganfod a chrwydro i’r dirwedd wledig.

Os unrhywbeth, mae trawsblannu damcaniaethau i’r ardd Gymraeg yn fwy o hwyl na’u cyfieithu nhw yn llythrennol. Drwy drawsblannu cawn wreiddiau Cymreig, maeth a phridd Cymreig ac o ganlyniad – cawn rhywbeth gwahanol. Felly mae’r gantores werin Sian James yn gwneud ymddangosiad yn y gyfrol ac yn cael canmoliaeth haeddiannol. Does dim modd gwerthfawrogi hanes Dyffryn Banw heb y gerddoriaeth.

Cawn fewnbwn archaeolegol/hanesyddol gan artistiad fel Eleri a Christine Mills. Efallai y dyliwn fod wedi gofyn am gelf ganddynt hefyd. Ond, mae’r pwynt yn cael ei wneud. Drwy chwalu’r ffiniau mae celf ac archaeoleg yn gallu rhannu pennod.  A felly hefyd gyda’r clawr. Dyma’r drydedd agwedd bwysig i mi.

Eleri Mills Sian James  Olwen Chapman Gardden autobright.jpg
Eleri Mills, Sian James, Olwen Chapman

Mor hawdd fyddai defnyddio llun du a gwyn a chynllunio clawr ddigon effeithiol, ond lle mae’r stori wedyn? Felly gyda’r ddwy gyfrol: Cam i’r Gorffennol (clawr gan Iwan Gwyn Parry) a Cam Arall i’r Gorffennol (clawr gan Meirion Ginsberg) dyma greu darn o gelf o’r newydd drwy wahodd artistiaid cyfoes i ddod hefo mi am dro – i ymuno ar y daith.

Rhys a Meirion Ginsberg Cerrig yr Helfa Haf 2016.jpg
Rhys a Meirion Ginsberg, Cerrig yr Helfa, Haf 2016

Bu rhaid i’r ddau artist chwysu a cherdded. Fe gafodd y ddau artist ‘ddarlith archaeolegol’ gennyf wrth i ni gerdded mynydd a mawndir ond wedyn fe gafodd y ddau artist ddehongli heb gyfarwyddyd. Roedd yn bwysig cael golwg arall, golwg yr artist, ar yr archaeoleg a chawsom ddim ein siomi.

Wrth gyhoeddi’r gyfrol, teimlaf yn hyderus fod cam pendant wedi ei chymeryd tuag at ddrysu ychydig ar ffiniau’r gwahanol ddisgyblaethau, wedi’r cyfan y lle yma, Cymru, yr iaith a’r diwylliant yw’r peth pwysig. Dyma pam mae rhywun yn creu …